Piesza trasa: od Kolumny na Piazzetta San Marco do Plac św. Marka. Przystanki: 82.
Przystanki
- Kolumny na Piazzetta San Marco
Przez wieki ci, którzy przypływali do Wenecji od strony morza, właśnie tędy wchodzili do miasta.
- Molo di San Marco
To jedyne nabrzeże w Wenecji, które nazywa się molo: odcinek fondamenta (nabrzeża) przed Piazzettą (małym placem), między Ponte della Paglia a Ponte della Zecca.
- Ponte della Paglia
Ponte della Paglia wygląda jak jeden z wielu weneckich mostów, szeroki i zatłoczony, ale to jeden z najstarszych mostów miasta: Kronika Savina z XV wieku wspomina go jako pierwszy zbudowany z kamienia zamiast drewna, za rządów doży (wybieranego władcy Republiki Weneckiej) Giovanniego Dolfina, w latach 1356–1361.
- Most Westchnień
Most Westchnień wygląda jak mała architektura z pocztówki, ale powstał jako narzędzie weneckiej sprawiedliwości.
- Prigioni Nuove
Naprzeciwko Pałacu Dożów, po drugiej stronie rio (weneckiego kanału), przez które przechodzi Most Westchnień, Palazzo delle Prigioni to jeden z pierwszych budynków w Europie wzniesionych specjalnie na więzienie: surowa klasycyzująca jednopiętrowa fasada, z portykiem i potężnymi boniowanymi blokami z Istrii, zaczęta w 1563 roku przez Rusconiego, podjęta przez Antonia da Ponte w 1589 roku i ukończona przez Continów w 1614 roku.
- Riva degli Schiavoni
Riva degli Schiavoni to długie wodne obrzeże, które towarzyszy Basenowi św. Marka w sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć).
- Calle delle Rasse
Dwa kroki od Mostu Westchnień wąska calle (wąska wenecka uliczka) schodzi z Riva degli Schiavoni w stronę San Provolo: to Calle delle Rasse, a jej nazwa jest kawałkiem średniowiecznej geografii — rassa, czyli rascia, była zwykłym wełnianym suknem sprowadzanym z królestwa Raszki, dawnej Serbii, a sprzedawano je tutaj do obijania felzi, czarnych kabin gondoli.
- Palazzo Dandolo
Palazzo Dandolo to wielki gotycki budynek, który dziś kojarzysz z szyldem Danieli, ale jego historia zaczyna się jako rezydencja weneckiego patrycjatu.
- Portale dei Bon a San Provolo
Na końcu Salizzada San Provolo (jednej z pierwszych brukowanych ulic), przed wejściem na spokojne Campo San Zaccaria, monumentalny próg wyznacza portal płomienistej gotyki: Portale dei Bon, z Dziewicą z Puttem między św. Janem Chrzcicielem a św. Markiem, to jedno z najsłynniejszych dzieł XV-wiecznej Wenecji.
- Kościół San Zaccaria
Zaledwie kilka kroków od Plac św. Marka znajduje się kościół o niezwykle bogatej historii.
- Monumento a Vittorio Emanuele II
Każdy, kto spaceruje po Riva degli Schiavoni, mija ten pomnik, nie wiedząc, kogo przedstawia.
- Ponte della Pietà
Ponte della Pietà, kamienny z balustradami na kolumnkach, przechodzi nad Rio dei Greci (weneckim kanałem) wzdłuż Riva degli Schiavoni, biorąc nazwę od sąsiedniego Ospedale (przytułku) i kościoła Santa Maria della Pietà.
- Chiesa della Pietà
Przy Riva degli Schiavoni kościół della Pietà to prawdziwy pomnik Antonia Vivaldiego: „rudy ksiądz” przez prawie 40 lat uczył tu gry na skrzypcach dziewcząt z sierocińca – „Figlie di Choro”, młode sieroty ze Szpitala założonego w 1346 roku dla porzucanych dzieci, oddawanych przez okienko (scaffetta).
- Calle della Pietà
Calle (wąska wenecka uliczka) della Pietà to małe archiwum pod gołym niebem.
- Calle del Doge
Calle w sestiere (dzielnicy, Wenecja ma sześć) Castello, która od Riva degli Schiavoni, tuż za ponte del Sepolcro, prowadzi w stronę campo Bandiera e Moro, dawnego campo San Giovanni in Bragora.
- Campo Bandiera e Moro
Zatrzymaj się pod drzewami na Campo Bandiera e Moro (placu).
- Kościół San Giovanni in Bragora
Na spokojnym campo Bandiera e Moro (placu), za Riva degli Schiavoni, San Giovanni in Bragora to późnogotycki klejnot przebudowany między 1475 a 1505 rokiem na legendarnej fundacji z 829 roku — jeden z ośmiu kościołów, które św. Magnus wzniósł we śnie.
- Calle della Morte
Niewiele ulic na świecie nosi tak wymowną nazwę: Calle della Morte, czyli Uliczka Śmierci.
- Palazzo Gabrielli
Pod numerem 4107 przy Riva degli Schiavoni, z mauretańskimi oknami wychodzącymi na Basen św. Marka, Palazzo Gabrielli to późnogotycka rezydencja z końca XIV wieku: fasada i wewnętrzny dziedziniec zachowały patery i wenecko-bizantyjskie fragmenty dekoracyjne wśród współczesnych dobudówek.
- Ponte della Cà di Dio
Na deptaku Riva degli Schiavoni, między Basenem św. Marka a Arsenałem, szeroki kamienny most przerzuca się nad rio della Cà di Dio (rio — wenecki kanał) — a jego niezwykła nazwa opowiada o jednej z najstarszych instytucji miasta.
- Granai della Repubblica
Między Riva Ca’ di Dio a bramami Arsenału ciągnie się „spiżarnia” weneckiej floty: tutaj, o krok od stoczni, z których wychodziły galery, Republika Wenecka skupiła cały cykl okrętowego chleba.
- Kościół San Biagio
Obok Museo Storico Navale, tam gdzie rio (wenecki kanał) dell’Arsenale wpada na campo (plac) noszące dziś imię Angela Emo, stoi kościół, który Wenecjanie nazywają San Biagio dei Marinai: jedyny we Włoszech, który naprawdę należy do Marynarki Wojennej.
- Pomnik Angela Emo
Na końcu via Garibaldi, gdzie Castello patrzy na basen św. Marka, Campo Angelo Emo — dawniej Campo San Biagio — to mały wojskowy plac: stoją przy nim kościół San Biagio, zabytkowa świątynia Marynarki Wojennej, i pomnik armii, która ratowała Wenecję podczas wielkich powodzi.
- Fondamenta di San Biagio
Za Ponte dell’Arsenale brzeg biegnący w stronę Ponte della Veneta Marina to Fondamenta di San Biagio, którą wenecjanie nazywają Riva San Biasio.
- Riva dei Sette Martiri
Jedno z najszerszych i najbardziej przewiewnych nabrzeży Wenecji — 850 metrów monumentalnego bulwaru otwartego na Basen św. Marka, bez barierek, między Arsenałem a Giardini della Biennale.
- Via Garibaldi
Witaj na Via Garibaldi, jedynej ulicy w Wenecji, która może szczycić się oficjalnym tytułem „Via”: to absolutny wyjątek w nazewnictwie zbudowanym z calli (wąskich weneckich uliczek), campi (placów) i rii (weneckich kanałów).
- Giardini Pubblici di Venezia
Na wschodnim krańcu Wenecji, gdzie miasto otwiera się na Basen św. Marka, rozciągają się Giardini Pubblici: wielki park, którego chciał Napoleon, zaplanowany w 1810 roku przez Giannantonia Selvę, architekta Teatru La Fenice.
- Motta di Sant'Antonio
Między Via Garibaldi a Riva dei Sette Martiri, pod alejami i trawnikami Giardini Pubblici, śpi dzielnica, której już nie ma: Motta di Sant’Antonio.
- Ponte sul Rio di San Giuseppe
U wejścia do Ogrodów Publicznych (Giardini), gdzie brzeg Castello zaczyna patrzeć na otwartą lagunę, ten most przechodzi nad rio di San Giuseppe (weneckim kanałem) — rio de Sant’Isepo, od weneckiej nazwy kościoła, który stoi naprzeciw.
- Viale Trieste
Viale Trieste to długa aleja wzdłuż Basenu św. Marka, prowadząca przez Giardini, w części poświęconej pomnikom.
- Palazzo dell’Esposizione della Biennale
W zielonym sercu napoleońskich Giardini Pubblici, na najdalszym wschodnim skrawku Wenecji, stoi pałac, który dał początek najstarszemu na świecie przeglądowi sztuki współczesnej: Palazzo dell’Esposizione, powstały w 1895 roku z woli burmistrza-poety Riccarda Selvatica i odnawiany co dwa lata.
- Viale Vittorio Veneto
Jedyna aleja w Wenecji znajduje się tam, gdzie najmniej można się jej spodziewać: na krańcu dzielnicy Castello, na wyspie Sant’Elena.
- Kościół Santa Elena
Na wschodnim krańcu Wenecji, na wyspie o tej samej nazwie, stoi kościół Sant’Elena, zwrócony ku lagunie tuż przy Parco della Rimembranza, gdzie zachowała się część dawnej łąki.
- Viale Quattro Novembre
Viale Quattro Novembre to promenada na Sant’Elena, która łączy dwa oblicza Wenecji: zieleń Giardini della Biennale i wodę Rio di Sant’Elena (weneckiego kanału).
- Paludo di Sant'Antonio
Na samym wschodnim skraju Wenecji ulica, która dziś nazywa się Paludo di Sant’Antonio, nosi w nazwie swoje pochodzenie: była tu velma — lagunowe bagno — którą Wielka Rada darowała w 1334 roku dwóm obywatelom, by ją umocnili i uczynili mieszkalną.
- Campo di San Giuseppe
Campo di San Giuseppe otwiera się wokół kościoła Sant’Isepo, w tej części Castello, która jeszcze 5 wieków temu była wodą i łachami: wystawały tu wysepki Secco Marina i Paludo, osuszone, gdy Senato (senat) w 1512 roku postanowił wznieść kościół pod wezwaniem świętego Józefa.
- Kościół San Giuseppe di Castello
Na samym wschodnim krańcu Wenecji, za via Garibaldi i ogrodami publicznymi, stoi San Giuseppe di Castello, nazywany po wenecku Sant’Isepo.
- Corte Soldà
To corte w Castello za rio di San Giuseppe (wenecki kanał), o nazwie do czytania „Solta”: tak stoi w Estimi (rejestr podatkowy), od przydomka rodziny Dalle Cipriote, pochodzącej może z dalmackiej wyspy Solta.
- Calle Correra
To calle (wąska wenecka uliczka) w najbardziej oddalonej części Castello, między Via Garibaldi a Fondamenta di Sant’Anna, ze swoją corte (małym dziedzińcem) i trzema rami (bocznymi odgałęzieniami).
- Fondamenta Sant'Anna
Fondamenta biegnie wzdłuż rio di Sant’Anna (weneckiego kanału), w ludowym sercu Castello, dwa kroki od Arsenału i Giardini della Biennale.
- Chiesa di Sant'Anna
Na końcu Via Garibaldi, gdzie sestiere (dzielnica, Wenecja ma sześć) Castello zmienia się w ciszę i boiska do piłki nożnej, kościół Sant’Anna wspiera się na swoim rio (wenecki kanał) jak zatrzymany statek: desakralizowany, zamknięty, z drzwiami zaryglowanymi od lat. A przecież ta skromna fasada kryje osiemset lat historii — augustiański klasztor z 1240 roku przekazany benedyktynkom, kościół przebudowany w XVII wieku przez Francesca Continiego, klasztor o najgorszej sławie w Wenecji, dwie córki Tintoretta i pisarkę, która podpisała „Inferno Monacale”.
- Ponte di Quintavalle
Ponte di Quintavalle to jeden z najdłuższych drewnianych mostów Wenecji: 53 metry kładki nad Canale di San Pietro, łączące rejon Via Garibaldi i Fondamenta Sant’Anna z wyspą San Pietro di Castello, dawnym ośrodkiem biskupim miasta.
- Campo di San Pietro di Castello
Na wschodnim krańcu Wenecji, tam, gdzie miasto się kończy, a zaczyna laguna, leży Campo San Pietro — jedyny wenecki campo (plac), który naprawdę zasługuje na swoją nazwę.
- Basilica di San Pietro di Castello
Zatrzymaj się na Campo San Pietro (wenecki plac), na północno-wschodnim krańcu Castello: tutaj Wenecja przechowuje swoją dawną katedrę, odosobnioną wśród wody, trawy i niskich domów.
- Salizzada Stretta
O dwa kroki od Campo di Ruga, w sercu Castello, ta ulica nosi nazwę, która jest prawie paradoksem: salizzada (jedna z pierwszych brukowanych ulic), czyli „brukowana”, i streta, czyli wąska.
- Campo di Ruga
Zatrzymaj się na Campo Ruga, kilka kroków od San Pietro di Castello.
- Riello (calle, most i fondamenta)
Calle, most i fondamenta Riello, między Via Garibaldi a San Pietro di Castello: dawne przewodniki umieszczały je „wśród najpopularniejszych i najbardziej charakterystycznych” («fra i più popolari e caratteristici») zakątków Wenecji i niewiele się zmieniło.
- Zespół San Gioacchino
Tam, gdzie Via Garibaldi się przerywa i zaczyna Fondamenta di San Gioacchino, rio di Sant’Anna (rio to wenecki kanał) strzeże jednego z najstarszych zespołów dobroczynnych Wenecji.
- Ponte Nuovo
Przy wylocie Via Garibaldi ten marmurowy most zamyka ostatni żeglowny odcinek rio di Castello, zwanego tutaj rio della Tana: z pomostu, w głębi kanału po prawej stronie, widać długi ciąg wysokich murów z blankami, które otaczają Arsenale.
- Chiesa di San Francesco di Paola
Przy Via Garibaldi, „ulicy napoleońskiej” wytyczonej po zasypaniu rio di Castello (weneckiego kanału), stoi kościół minimitów.
- Fondamenta della Tana
Spokojna fondamenta (nabrzeże) w Castello, jeden z tych zakątków Wenecji, gdzie mieszkańców jest jeszcze więcej niż turystów.
- Campo della Tana
Szeroki i cichy bruk tuż za murami z blankami Arsenału: to Campo della Tana, przez wieki przedsionek wytwórni lin — za murem ciągnęła się teza, w której skręcano gomeny (grube liny okrętowe) floty, opowiedziana w karcie fondamenta.
- Fondamenta dell'Arsenale
Fondamenta dell’Arsenale (nabrzeże) biegnie wzdłuż południowej strony wielkich blankowanych murów, które zamykają przemysłowe serce Republiki Weneckiej: 3 kilometry czerwonej cegły wokół 48 hektarów stoczni, warsztatów i basenów, około 15 procent wyspowej Wenecji.
- Arsenale Monumentale di Venezia
Portal zamykający Campo dell’Arsenale to pierwszy prawdziwy renesansowy łuk triumfalny Wenecji, wzniesiony, gdy upadek Konstantynopola sprawił, że odbudowa morskiej potęgi Republiki Weneckiej stała się pilna: wzorem był Łuk Sergiuszów w Puli, a prace zakończono w 1460 roku.
- Museo Storico Navale
W potężnym XV-wiecznym budynku nad Riva San Biagio, niegdyś jednym ze spichlerzy Republiki zaopatrującym flotę w suchary, Marina Militare przechowuje najważniejsze muzeum morskie Włoch.
- Nabrzeże naprzeciw Arsenału
Brzeg, który patrzy na Arsenał z przeciwległej strony rio (weneckiego kanału): nazwa to czysta geografia — po wenecku „fondamenta de fazza l’Arsenal” (nabrzeże naprzeciw Arsenału) — ale punkt widzenia jest w Wenecji najlepszy na mury z blankami, wieże wodnego wejścia i zaporę wielkiej stoczni Republiki Weneckiej.
- Campo San Martino
Dwa kroki od bram Arsenału leży campo, które w Wenecji jest wyjątkiem: wydłużone wzdłuż fasady i bocznej ściany kościoła, ściśnięte między dwoma rio (weneckimi kanałami) i — co jest ogromną rzadkością — bez studni.
- Chiesa di San Martino
O krok od Arsenale, elegancki kościół San Martino wychodzi na noszący tę samą nazwę campo (plac), a jego fasada w stylu toskańskim została ukończona dopiero w XIX wieku.
- Fondamenta dei Pennini
W najspokojniejszym sercu Castello, między Campo San Martino a rio (weneckim kanałem) delle Gorne, biegnie fondamenta (nabrzeże) o osobliwej nazwie: Fondamenta dei Pennini.
- Calle del Pestrin
Między Fondamenta dei Pennini a Calle dei Corazzeri, za Campo San Martino, ta calle (wąska wenecka uliczka) bierze nazwę od „pestrin” (mleczarza), rzemieślnika, który przetwarzał i sprzedawał mleko oraz jego przetwory.
- Salizzada del Pignater
Salizzada del Pignater (jedna z pierwszych brukowanych ulic), na Castello, nosi w nazwie zaginiony zawód: warsztat miał tu „pignater” (sprzedawca garnków).
- kościół Sant'Antonino
Starożytny kościół w sestiere (dzielnica; Wenecja ma sześć) Castello, wzdłuż salizada (jedna z pierwszych brukowanych ulic) o tej samej nazwie, dwa kroki od Rio della Pietà i San Giovanni in Bragora.
- Ponte Sant'Antonin
Kamienny most z cegły i kamienia, z żelaznymi barierkami w meandry, odnowiony w 2001 roku, który zamyka rio de Sant’Antonin tam, gdzie salizada dei Greci (jedna z pierwszych brukowanych ulic) spotyka się z campo o tej samej nazwie.
- Salizzada dei Greci
Ulica, która od Salizzada Sant’Antonin biegnie w stronę rio dei Greci i kościoła San Giorgio, jest kręgosłupem dawnej greckiej kolonii w Wenecji — tu po dziś dzień ma siedzibę prawosławna archidiecezja Włoch i Malty.
- Collegio Flanghini
Na cichym Campo dei Greci, dwa kroki od prawosławnego kościoła San Giorgio i jego pochylonej dzwonnicy, otwiera się dziedzińczyk Collegio Flanghini, intelektualne serce greckiej społeczności Wenecji.
- Chiesa di San Giorgio dei Greci
Wzdłuż Salizzada dei Greci (brukowana ulica), pod dzwonnicą pochyloną nad rio (wenecki kanał), stoi najstarszy kościół prawosławnej diaspory: zbudowany przez weneckich Greków w latach 1539–1577 po stuletnim sporze z Senatem, San Giorgio był sercem greckiego „narodu” — czterech tysięcy ludzi: kupców, intelektualistów i stradiotów — który sprawował tu obrządek bizantyński pod zwierzchnictwem metropolity Filadelfii.
- Muzeum Ikon Bizantyjskich
W cichym dziedzińcu Scoletty di San Nicolò, obok prawosławnego kościoła San Giorgio dei Greci, małe i jedyne we Włoszech muzeum strzeże skarbu najważniejszej wspólnoty greckiej na Zachodzie: to Muzeum Ikon Instytutu Ellenistycznego.
- Ponte dei Greci
600 metrów od San Marco, tam, gdzie Fondamenta di San Lorenzo spotyka się z Calle della Madonna, kamienny most przerzucony nad rio (weneckim kanałem) dei Greci wyznacza wejście do małej Grecji w Wenecji.
- Palazzo Zorzi na San Severo
Między salizada Zorzi (salizada — jedna z pierwszych brukowanych ulic) a rio di San Severo (rio — wenecki kanał), w sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć), wyróżnia się biała okładzina z kamienia z Istrii Palazzo Zorzi, zwanego też Zorzi Galeoni: wielkiego renesansowego pałacu wzniesionego w pierwszych latach XVI wieku według projektu przypisywanego Maurowi Codussiemu, architektowi sąsiedniego kościoła Santa Maria Formosa.
- Ponte dell'Osmarin
O dwa kanały od San Marco, na rio de San Provolo (weneckim kanale) — który wenecjanie nazywają rio de l’Osmarin — ten mostek z kamienia i cegły jest jednym z obowiązkowych przystanków gondoli: z jego grzbietu otwiera się widok na jedną z najpiękniejszych późnogotyckich kamienic miasta, Palazzo Priuli, z narożnym podwójnym oknem, które zdaje się przeczyć statyce.
- Palazzo Priuli all'Osmarin
Na Fondamenta dell’Osmarin, na rogu z rio, które bierze nazwę od pobliskiego Ponte del Diavolo, stoi Palazzo Priuli — jeden z najpiękniejszych gotyckich domów Wenecji: kazał go zbudować Giovanni Priuli, który zmarł tu w 1456 roku.
- Campo San Provolo
Ostrołukowy łuk oddziela Campo San Zaccaria od Campo San Provolo: przechodzisz pod portalem w kwiecistym gotyku i wchodzisz na mały plac, który nosi imię kościoła, którego już nie ma. San Provolo — w rzeczywistości święty Prokul — to jedna z najstarszych parafii Wenecji: ufundowana, jak się wierzy, w 809 roku przez Partecipaziów, spalona w wielkim pożarze z 1105 roku, przebudowana w 1646 roku, zamknięta w 1808 roku i zamieniona w dom prywatny.
- Campo Santi Filippo e Giacomo
Dwa kroki od tłumu na Placu św. Marka Campo Santi Filippo e Giacomo oddycha własnym powietrzem: campo (wenecki plac) ludowy i pełen życia, z vera da pozzo (cembrowiną studni), stolikami na zewnątrz i kościołem, którego już nie ma. Nazwa placu jest bowiem niemal wszystkim, co zostało po dawnym kościele świętych Filipa i Jakuba, zwanym też Sant’Apollonia: gotyckim, ukoronowanym wieżyczkami, zniesionym przez Napoleona i zamienionym w fabrykę lnu. Klasztor obok przetrwał natomiast i kryje dziś Museo Diocesano di Arte Sacra oraz romański krużganek, który jest małym ukrytym cudem.
- Chiesa di San Giovanni Novo
Na spokojnym campo za dzielnicą San Zaccaria stoi San Giovanni Novo, po wenecku San Zan Novo, jeden z najstarszych kościołów Wenecji.
- Ruga Giuffa Sant'Apollonia
Ruga Giuffa Sant’Apollonia biegnie w Castello od Ponte di Canonica do campo dei Santi Filippo e Giacomo, za Mostem Westchnień.
- Ponte di Canonica
Za Bazyliką św. Marka, tam gdzie ruga Giuffa di Sant’Apollonia (wenecka ulica) spotyka się z fondamenta de la Canonica (nabrzeżem), solidny kamienny most przerzucono nad Rio di Palazzo (weneckim kanałem) — który tutaj nazywa się też rio de Canonica.
- Chiostrino di Sant'Apollonia
Trzydzieści kroków od zatłoczonego placu przed bazyliką, za absydami San Marco, dyskretne wejście prowadzi do jednego z najbardziej zaskakujących miejsc Wenecji: krużganka Chiostrino di Sant’Apollonia, jedynego zachowanego w mieście romańskiego krużganka.
- Chiesetta di San Teodoro
Za apsydą Bazyliki, na małym dziedzińcu, do którego dociera niewielu zwiedzających, kryje się jeden z najmniejszych, a zarazem najważniejszych kościołów Wenecji: chiesetta di San Teodoro.
- Pałac Dożów
Przez prawie 1000 lat z tego pałacu decydowano o losach Wenecji.
- Palazzo Trevisan Cappello
Za Palazzo Ducale, nad kanałem spływającym spod Ponte dei Sospiri, wychodzi pałac, który bogactwem może rywalizować z sąsiednią Bazyliką: Palazzo Trevisan Cappello, jedna z najbardziej zbytkownych prywatnych rezydencji wczesnego weneckiego renesansu, z fasadą całkowicie wyłożoną polichromowymi marmurami, porfirowymi dyskami i geometrycznymi intarsjami.
- Chiesa di San Basso
Wciśnięty między budynki Wieży Zegarowej, bokiem zwrócony ku Bazylice, mały kościół San Basso jest jednym z najstarszych w Wenecji: ufundowała go w 1076 roku trybuńska rodzina Elia, poświęcając go opatowi św. Sabie, a potem biskupowi i męczennikowi Basso z Nicei.
- Plac św. Marka
To jedyne miejsce w Wenecji nazywane „Piazza” — wszystkie inne to campo (weneckie place) — bo jedynym chciało być także w nazwie.