Piesza trasa: od Plac św. Marka do Calle dei Segretari. Przystanki: 78.
Przystanki
- Plac św. Marka
To jedyne miejsce w Wenecji nazywane „Piazza” — wszystkie inne to campo (weneckie place) — bo jedynym chciało być także w nazwie.
- Wieża Zegarowa w Wenecji
W 1493 roku Senato Republiki Weneckiej uznał, że Wenecja zasługuje na nowy zegar: stary, w niszy Bazyliki św. Marka, nie miał nawet tarczy, a godziny słychać było tylko słuchem, przy biciu dzwonu.
- Staruszka z moździerzem
15 czerwca 1310 roku Wenecja omal nie zmieniła pana.
- Merceria dell'Orologio
Ostatni odcinek Marzarii — handlowego kręgosłupa łączącego Rialto z Placem św. Marka — to Merceria dell’Orologio: zaczyna się pod łukiem Wieży Zegarowej, monumentalną bramą placu, a kończy na Campo San Zulian.
- Campo San Zulian
Mały plac, zawsze pełen przechodniów, w połowie Mercerii między Placem św. Marka a Rialto: Campo San Zulian (plac) zawdzięcza nazwę kościołowi, który stoi pośrodku i oddziela go od placyku o tej samej nazwie.
- Chiesa di San Giuliano
Na Mercerii, o kilka kroków od Arco dell’Orologio, San Giuliano — San Zulian po wenecku — to kościół o prastarej fundacji: kronika, którą spisał doża Andrea Dandolo (doża to wybierany władca Republiki Weneckiej), kładzie ją na 832 rok — inni chcą ją widzieć założoną około 829 roku przez Giovanniego Marturia, który rządził państwem, gdy doża Partecipazio był na wygnaniu — a pierwszy pewny dokument pochodzi z 1061 roku; poświęcony męczennikowi Julianowi z Tebaidy, był kościołem plebańskim książęcego kleru św. Marka do 1804 roku.
- Ponte dei Ferali
Mały kamienny most łączący Mercerię di San Zulian z Calle Fiubera, jedyne przejście nad krótkim rio dei Ferai: wraz z rio dei Scoacamini, delle Procuratie, del Cappello i Orseolo zamyka wysepkę San Gallo w sercu San Marco.
- Mały kościół Santa Croce degli Armeni
W Wenecji jest kościół, którego nie widać.
- Spadaria
Wąska calle (wenecka uliczka) gęsta od witryn, o krok od San Zulian i Calle Larga: Spadaria zawdzięcza nazwę warsztatom płatnerzy, spadai (weneckich mieczników), którzy wykuwali tu ostrza dla Najjaśniejszej Republiki — miecze, sztylety i zbroje dla wojowniczego miasta, które zbroiło też swoją dumę.
- Calle Larga San Marco
Nazywają ją „larga”, czyli szeroka, bo naprawdę taka jest.
- Apteka pod Szyldem Zbawiciela
Tuż przy Spadarii, Palazzo Anzelieri, dom kupców przybyłych z Lukki, kryje przy Calle Larga San Marco jeden z najrzadszych XVIII-wiecznych skarbów weneckiej codzienności: Farmacia all’Insegna del Salvatore, dawną aptekę, która jakby zatrzymała się w czasie.
- Calle al Ponte de l'Anzolo
Uliczka, która obiecuje anioła — i anioł naprawdę tu jest, tylko musisz wiedzieć, gdzie go szukać.
- Ponte del Remedio
Ponte del Remedio, w sercu Castello, zawdzięcza swoją osobliwą nazwę niejakiemu Lorenzowi Remediowi, sprzedawcy malvasii, który mieszkał tu już w XVI wieku.
- Palazzo Soranzo (Dom Anioła)
Na rogu Rio del Mondo Novo (rio — wenecki kanał), z wejściem od Ponte del Remedio, Palazzo Soranzo zwany jest Domem Anioła z powodu małego marmurowego wizerunku z XIV wieku wmurowanego w fasadę: anioła w tabernakulum (ściennej kapliczce), z którym legenda wiąże historię o diabłach i małpach.
- Ponte Pasqualigo e Avogadro
W Wenecji mostów o dwóch nazwach nie brakuje, ale tu nazwy są dwie, bo rii też są dwa: Ponte Pasqualigo e Avogadro to podwójny kamienny most przerzucony nad miejscem, gdzie rio de San Zaninovo — zwane też del Remedio — spotyka rio di Santa Maria Formosa, dwa kroki od Campiello Querini Stampalia.
- Campiello Querini-Stampalia
Zatrzymaj się na campiello (placyk) i odczytaj pałac jak dom, który rósł przez pokolenia.
- Campiello Santa Maria Formosa
Za wielkim teatrem campo (placu) jest jego zaplecze: cichy campiello (placyk) nad rio (weneckim kanałem) Santa Maria Formosa, gdzie kościół pokazuje swoją drugą fasadę, klasycyzującą, z 1542 roku, z posągiem generała Vincenza Cappella nad urną.
- Campo di Santa Maria Formosa
Między San Marco a Rialto, w sercu sestiere Castello, otwiera się jeden z największych i najżywszych placów Wenecji: 120 metrów wygonu otoczonego gotyckimi i renesansowymi pałacami.
- Palazzo Malipiero-Trevisan
Od Campo Santa Maria Formosa (placu) oddziela go odnoga jednoimiennego rio (weneckiego kanału) — dotrzesz tu tylko prywatnym mostkiem — a fasada Palazzo Malipiero-Trevisan to niemal szkatułka: kamień z Istrii, greckie i egipskie marmury, medaliony i kamee z porfiru, verde antico i serpentyn sprawiają, że wygląda jak wysadzana klejnotami, jak pisały XIX-wieczne przewodniki.
- Ruga Giuffa
Ruga Giuffa to jedna z najbardziej eleganckich calli (wąskich weneckich uliczek) za Campo Santa Maria Formosa.
- Palazzo Grimani a Santa Maria Formosa
W głębi Ramo Grimani (bocznej uliczki), o krok od Campo Santa Maria Formosa, kryje się najbardziej rzymski pałac Wenecji: dom, który bracia Vettore i Giovanni Grimani — prokurator i patriarcha Akwilei — przekształcili w połowie XVI wieku w starożytną domus, z dziedzińcem z portykiem, stiukami i freskami „alla romana” najlepszych mistrzów szkoły.
- Palazzo Bon
W głębi wąskiej Calle dell’Arco — nazwanej tak od przerzuconego nad nią łuku, dawnego znaku, że domy po obu stronach miały tego samego właściciela — majaczy jedna z najstarszych fasad miasta: podwójne okno w stylu wenecko-bizantyńskim z XIII wieku i okładziny ze wschodnich marmurów.
- Salizada Zorzi
Salizada znaczy „selciata” (brukowana): drogi, które Wenecja wybrukowała jako pierwsze, salizada (jedna z pierwszych brukowanych ulic), kiedy reszta miasta chodziła jeszcze po ubitej ziemi, a brukowanie było znakiem prestiżu i ważnego ruchu.
- Palazzo Zorzi na San Severo
Między salizada Zorzi (salizada — jedna z pierwszych brukowanych ulic) a rio di San Severo (rio — wenecki kanał), w sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć), wyróżnia się biała okładzina z kamienia z Istrii Palazzo Zorzi, zwanego też Zorzi Galeoni: wielkiego renesansowego pałacu wzniesionego w pierwszych latach XVI wieku według projektu przypisywanego Maurowi Codussiemu, architektowi sąsiedniego kościoła Santa Maria Formosa.
- Palazzo Priuli all'Osmarin
Na Fondamenta dell’Osmarin, na rogu z rio, które bierze nazwę od pobliskiego Ponte del Diavolo, stoi Palazzo Priuli — jeden z najpiękniejszych gotyckich domów Wenecji: kazał go zbudować Giovanni Priuli, który zmarł tu w 1456 roku.
- Fondamenta San Severo
W cichym sercu Castello to nabrzeże (fondamenta) biegnie wzdłuż rio di San Severo (weneckiego kanału) między dwiema epokami miasta: z jednej strony fasady jednych z najpiękniejszych weneckich pałaców, z drugiej wspomnienie zniknionego kościoła, który po dziesięciu wiekach życia został zburzony, żeby zrobić miejsce więzieniu.
- Palazzo Zorzi-Bon
Nad rio di San Severo, w Castello, ściśnięty między codussowskim Palazzo Zorzi — dziś siedzibą UNESCO — a Palazzo Grimani di Santa Maria Formosa, stoi Palazzo Zorzi-Bon: XIV-wieczna architektura retuszowana w renesansie, która zachowuje na piano nobile ostrołukową pentaforię zwieńczoną kwadriforią, z kolorowymi marmurami, przez które Ruskin zawołał „dom szynki”.
- Palazzo Dolfin a San Lorenzo
Pod numerem 5123 przy Calle Larga San Lorenzo, wśród okazałych pałaców na drodze do San Lorenzo, stoi ten gotycki dom z XV wieku, należący niegdyś do jednej z gałęzi rodu Dolfin.
- Ex Convento di San Giovanni Laterano (Istituto Tommaseo)
Jeden z najbardziej pechowych i najbardziej długowiecznych klasztorów Wenecji: założony na początku XVI wieku obok dawnego oratorium kanoników laterańskich, klasztor San Giovanni in Laterano — San Zuan Lateran dla wenecjan — spłonął od pioruna w 1573 roku, odrodził się dzięki 2 jedynym mniszkom, płacił Rzymowi swój czynsz w funtach szafranu i został zniesiony w 1810 roku.
- Palazzo Cappello a San Lorenzo
Ciemna fasada Palazzo Cappello z XVI wieku zamyka w głębi rio di San Lorenzo (wenecki kanał), o dwa kroki od campo Santa Maria Formosa.
- Campo di San Lorenzo
Campo San Lorenzo to jedno z najobszerniejszych i najcichszych campo w Castello, nad którym góruje ogromna bryła z gołej cegły kościoła, od którego bierze nazwę, z fasadą nigdy nieukończoną.
- Chiesa di San Lorenzo
W głębi obszernego campo (plac) dominuje ogromna ciemna ceglana bryła kościoła San Lorenzo, rozpoznawalna po surowej fasadzie, której marmurowa okładzina nigdy nie doszła.
- Ponte de la Comenda
Ponte de la Comenda przerzuca się nad rio di Sant’Antonin (rio — wenecki kanał) w Castello, między fondamenta San Giorgio dei Schiavoni (fondamenta — nabrzeże) a Furlani i wprowadza na Calle dei Furlani (calle — wąska wenecka uliczka), wprost przed Scuola Dalmata (dalmatyńskie bractwo scuola).
- Scuola di San Giorgio degli Schiavoni
Na cichej Fondamenta dei Furlani jest miejsce, w którym czas jakby się zatrzymał: Scuola di San Giorgio degli Schiavoni (bractwo), konfraternia Dalmatyńczyków w Wenecji.
- Kościół i przeorat San Giovanni di Malta
W głębi ślepej calle (wąska wenecka uliczka) za Scuola degli Schiavoni sień prowadzi na cichy dziedziniec Przeoratu San Giovanni di Malta: tutaj, gdzie calle dei Furlani zachowuje nazwę Friulijczyków, najpierw templariusze, a od 1312 roku Kawalerowie Maltańscy mieli swój wenecki dom – kościół, szpital, krużganek i ogród.
- Calle dei Furlani
Od Ponte de la Comenda w stronę campo delle Gatte biegnie calle (wąska wenecka uliczka), która była dzielnicą Friulczyków w Wenecji.
- Riello
Malutka nazwa dla malutkiego strumyka: „riello” po wenecku to kanałek, rio (wenecki kanał) o tak wąskim korycie, że zasługuje na zdrobnienie — a ten był tak wąski, że zostawił nazwę uliczce, mostowi i 2 nabrzeżom (fondamente).
- Campo delle Gatte
Ten mały plac na samym wschodnim krańcu Castello, za San Francesco della Vigna, ma dwa imiona: na mapach to Campo Ugo Foscolo, lecz dla wenecjan pozostaje Campo de le Gate.
- Ponte dei Scudi
W cichym sercu Castello, między Celestią a San Francesco della Vigna, Ponte dei Scudi przerzuca się nad rio o tej samej nazwie (wenecki kanał), z ceglaną i kamienną konstrukcją oraz żelaznymi bande (poręczami) w ukośne krzyże.
- Calle del Mandolin
Calle (wąska wenecka uliczka) w Castello, w sercu parafii San Martino, między Calle dei Scudi a Campo dei Due Pozzi, o dwa kroki od rio (weneckiego kanału), nad które wychodzi Ponte degli Scudi ze swoim późnogotyckim pałacem.
- Campo Due Pozzi
Nazwa, która jest miłym kłamstwem: na Campo Due Pozzi (campo, plac), na końcu Castello w stronę San Martino, studnia jest dziś tylko jedna.
- Calle Magno
W dzielnicy Santa Ternita, na północno-wschodnim skraju Castello, tak wąska calle (wenecka uliczka), że łatwo ją przeoczyć, skrywa jeden z najlepiej zachowanych późnogotyckich pałaców Wenecji: Casa Magno.
- Calle Donà
Na samym wschodnim krańcu dzielnicy Castello, gdzie miasto ustępuje zieleni Arsenale, znajduje się calle (wąska wenecka uliczka) nazwana na cześć pałacu, który już do niej nie należy: Calle Donà.
- Ponte de la Scoazzera
Ponte de la Scoazzera przerzucony jest nad rio dei Scudi w cichym, ustronnym zakątku sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć), między Calle Donà a Campo a fianco la Chiesa: kamienny most o konstrukcji z cegieł i kamieni, z żelaznymi bande (poręczami) w ukośne krzyże.
- Campo Santa Trinità (Santa Ternita)
To spokojny plac w dzielnicy Castello, kilka kroków od Arsenale.
- Ponte del Cristo
Między Campo Santa Marina (campo — plac) a Calle del Cristo (calle — wąska wenecka uliczka) Ponte del Cristo przerzuca się nad rio di Santa Marina (rio — wenecki kanał) w jednym z najbardziej malowniczych zbiegów Castello, gdzie trzy kanały spotykają się pod grupą dawnych pałaców.
- Campo della Celestia
Campo della Celestia (campo — plac) to jeden z najcichszych i najbardziej ustronnych placów Castello: wielka zadrzewiona przestrzeń otwierająca się na północnym skraju Arsenału.
- Ramo al Ponte i Ponte San Francesco
Most Ponte San Francesco — zwany też „del Nunzio” — przerzucony jest nad rio de San Francesco de la Vigna (weneckim kanałem), w Castello, między Campiello de la Chiesa (placykiem) a Ramo al Ponte: to ostatni krok przed wejściem na wielkie campo San Francesco della Vigna (plac).
- Campo San Francesco della Vigna
Na północno-wschodnim krańcu Castello, gdzie Wenecja robi się niemal cicha, otwiera się campo (wenecki plac), które zawdzięcza nazwę winnicy wciąż uprawianej za murami klasztoru.
- Kościół San Francesco della Vigna
W ciszy swojego wielkiego campo (plac) w Castello, San Francesco della Vigna to jedna z najważniejszych budowli weneckiego renesansu: wznieśli ją franciszkanie obserwanci na winnicach, które Marco Ziani, syn doży Pietra (doża — wybierany władca Republiki Weneckiej), zapisał im w 1253 roku, w miejscu, które tradycja łączy z objawieniem anioła świętemu Markowi — „Pax tibi Marce”, które stało się dewizą Republiki Weneckiej.
- Oratorio delle Sacre Stimmate
Siedemnastowieczna budowla wychodząca na Campo San Francesco della Vigna — campo (wenecki plac), które wenecjanie wciąż nazywają „della Confraternita” — jest oratorium Bractwa Najświętszych Stygmatów (Confraternita delle Santissime Stimmate) pod wezwaniem św. Paschalisa Baylona, scuola (bractwa dewocyjnego) związanego z wielkim kościołem franciszkańskim obok.
- Salizzada di Santa Giustina
W Wenecji „salizzada” (jedna z pierwszych brukowanych ulic) to tytuł honorowy: kiedy calle (wąskie weneckie uliczki) były jeszcze ubitą ziemią i po mieście można było jeździć konno, jako pierwsze brukowano ważne arterie.
- Palazzo Contarini della Porta di Ferro
Salizzada di Santa Giustina (jedna z pierwszych brukowanych ulic) to jeden z najbardziej autentycznych zakątków sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć): skromne patrycjuszowskie rezydencje, wysokie mury klasztorów, a na rogu przy rio di San Francesco (wenecki kanał) marmurowa figura Madonny z Dzieciątkiem, której autorem ma być Giuseppe Torretto.
- Calle del Fontego
Spokojna calle (wąska wenecka uliczka) w sestiere (dzielnicy) Castello, biegnąca od Salizada di Santa Giustina do mostu o tej samej nazwie nad rio (weneckim kanałem): nazwa Fontego nie ma nic wspólnego ze słynnym Fondaco dei Tedeschi — tutaj, w XVIII wieku, stał fontico della farina, jeden z publicznych magazynów, gdzie Republika Wenecka sprzedawała chleb po umiarkowanej cenie dla biedniejszych dzielnic.
- Palazzo Morosini dalla Sbarra
U stóp Ponte del Fontego, w sercu Castello, ten pałac zwraca fasadę ku rio di Santa Giustina z dyskrecją domów, które nie muszą zabiegać o uwagę.
- Campo Santa Giustina
Campo (wenecki plac) wydaje się pusty, a opowiada całą historię: jeden z nielicznych, nad którymi wciąż dominuje woda.
- Ex Chiesa di Santa Giustina
Na campo noszącym jej imię, ta wielka barokowa fasada zwrócona ku rio to skorupa jednego z najstarszych kościołów Wenecji: nie patrzy na campo, bo kościół musiał być skierowany na wschód.
- Calle Zon
Calle Zon (wąska wenecka uliczka), za Campo Santa Giustina (plac), nosi imię rodziny, która do dziś posiada tutejsze budynki: Zonów, przybyłych do Wenecji z Perugii, gdzie nazywali się Boncambi — nowe nazwisko wzięło się od przodka Uguccione, przekręconego w Cion, a potem w Zon. Posiadłości przy Santa Giustina sięgają 1400 roku, kiedy Michiele Zon poślubił Lucrezię Dandolo.
- Barbaria delle Tole
Zatrzymaj się pod białym nizioleto (weneckim szyldem z nazwą ulicy): Barbaria de le Tole.
- Palazzo Bragadin
Barbaria delle Tole zawdzięcza swoją ciekawą nazwę wielkim składom drewna przeznaczonego na handel z krainami Berberów – albo, według innego wyjaśnienia, temu, że tu „toglievano le barbe” (golono brody, czyli wygładzano deski).
- Ospedaletto e Chiesa di Santa Maria dei Derelitti
Wzdłuż Barbaria delle Tole — calle (wenecka uliczka), przy której niegdyś wyładowywano drewno, zwane „tole”, używane w przemyśle pachnącym żywicą i rozbrzmiewającym rzadkimi głosami — fasada Ospedaletto wyrasta niczym barokowa maska.
- Corte Muazzo
W Castello jest corte (wspólny dziedziniec), którego nie zaznaczają nawet mapy cyfrowe: Corte Muazzo, ukryte za ciemnym sotoportego (przejściem pod budynkiem), otwierającym się z Calle Muazzo, dwa kroki od ruchliwej Barbaria delle Tole, a przecież ciche jak wirydarz.
- Calle e Ponte dell'Ospedaletto
Kamienny Ponte dell’Ospedaletto, z żelaznymi barierkami w grecki wzór, przerzucony jest nad rio de San Giovanni Laterano (rio — wenecki kanał) i łączy Calle de l’Ospedaleto (calle — wąska wenecka uliczka) z Fondamenta o tej samej nazwie (fondamenta — nabrzeże), za kościołem Santi Giovanni e Paolo i tuż przy Barbaria de le Tole.
- Calle i Ponte Tetta
Ponte Tetta przerzucony jest nad rio (wenecki kanał) o tej samej nazwie w Castello, między Calle Tetta (uliczka) a fondamenta (nabrzeże), o 2 kroki od San Giovanni Laterano.
- Calle Lunga Santa Maria Formosa
Jedna z najdłuższych calli (wąskie weneckie uliczki) w Castello prowadzi od Fondamenta Tetta ku Campo Santa Maria Formosa: ulica sklepów, księgarni i małych dziedzińców, gdzie współistnieją dwa światy — średniowieczna Wenecja, która zostawiła tu na wewnętrznym dziedzińcu jedną ze swoich najstarszych cembrowin studni (vera da pozzo), oraz Wenecja z pocztówki, z najbardziej fotografowaną księgarnią miasta, tą Acqua Alta, gdzie książki stoją w gondoli, by ujść przed pływami.
- Basilica di Santa Maria Formosa
Na campo (placu), który nosi jej imię, stoi jeden z najbardziej kochanych kościołów Wenecji, tak że wenecjanie mówią na niego po prostu „la Formosa”.
- Oratorio di Santa Maria Formosa
Między potężną bryłą kościoła Codussiego a dzwonnicą z XVII wieku wciśnięty jest niski, niepozorny budynek, jakby korek z muru: to Oratorio di Santa Maria Formosa, na pierwszym piętrze nad zakrystią.
- Palazzo Vitturi
Po północno-wschodniej stronie Campo Santa Maria Formosa, pod numerem 5246, wznosi się najstarszy budynek placu: Palazzo Vitturi, zbudowany w drugiej połowie XIII wieku w pełnym stylu wenecko-bizantyjskim.
- Palazzo Donà a Santa Maria Formosa
Po północnej stronie Campo Santa Maria Formosa, jednego z najbardziej malowniczych placów Wenecji, ustawiają się w rzędzie 3 pałace Donà.
- Palazzo Priuli dawniej Ruzzini
Zamyka północny bok Campo Santa Maria Formosa, jednego z najbardziej malowniczych placów Wenecji, a jego klasycyzujący prospekt rozpoznasz od razu: 3 rzędy lizen, poziome gzymsy, tralki i wielka łukowa lukarna, które ciągną fasadę ponad dach.
- Borgoloco Pompeo Molmenti
Małe, zwarte campo (wenecki plac) między Campo Santa Marina a Campo Santa Maria Formosa, w sestiere (dzielnicy, Wenecja ma sześć) Castello: toponim „borgoloco” występuje w Wenecji tylko tutaj i przy San Lorenzo.
- Fondamenta del Dose
Fondamenta del Dose biegnie wzdłuż rio di Santa Marina (weneckiego kanału), w sestiere Castello (dzielnicy — Wenecja ma sześć), między Campo Santa Marina a Santa Maria Formosa: to spokojny kanał, zamknięty między wysokimi domami i kamiennymi mostami.
- Calle del Paradiso
Kilka kroków od San Lio wchodzisz w zakątek Wenecji zatrzymany w średniowieczu: Calle del Paradiso, wąską i ciemną, z domami wciąż krytymi drewnianymi dachami wysuniętymi na barbacani (drewniane wsporniki) — wysunięte belki, które powiększały izby, nie kradnąc miejsca przejściu.
- Ponte dei Preti
Kamienny most nad rio del Pestrin, dwa kroki od Ponte del Paradiso, w jednej z najbardziej szczęśliwych geografii Wenecji: tu „preti” — księża — i „paradiso” — raj — spotykają się na tym samym rogu wody.
- Ponte delle Bande
Nad Rio del Mondo Novo (rio — wenecki kanał), dwa kroki od fasady Santa Maria Formosa, ten kamienny most z cegły zachowuje w nazwie echo weneckiego wynalazku: „bande” (poręcze), czyli parapety.
- Ponte della Guerra
Ponte de la Guerra przerzucony jest nad rio de San Zulian (rio — wenecki kanał), o krok od Mercerii, na granicy San Marco i Castello: kamienny most o ceglanej konstrukcji, z żelaznymi obejmami w romby i — po bokach — trzema herbami Provveditori di Comun oraz dwoma maszkaronami z każdej strony.
- Palazzo Papafava o Tasca
Na końcu krótkiej fondamenta za Ponte della Guerra — mostem zawdzięczającym imię „wojnom” na pięści między weneckimi frakcjami — zamyka się pałac będący kolażem opowieści.
- Calle dei Segretari
Calle (wąska wenecka uliczka), która obejmuje południowy bok kościoła San Zulian, między campo (wenecki plac) a Specchieri, i która nosi nazwę niewidzialnego zawodu: sekretarzy.