Piesza trasa: od Plac św. Marka do Piscina del Forner. Przystanki: 57.
Przystanki
- Plac św. Marka
To jedyne miejsce w Wenecji nazywane „Piazza” — wszystkie inne to campo (weneckie place) — bo jedynym chciało być także w nazwie.
- Portyk Skrzydła Nowonapoleońskiego
Krótki bok Piazza San Marco, naprzeciwko bazyliki, zamyka Ala Nuovissima, zwana Napoleonica.
- Calle Seconda dell'Ascensione
Od Ala Napoleonica przy Piazza San Marco wąska calletta (wenecka uliczka) prowadzi w dół ku San Moisè, równolegle do ruchliwszej Calle Larga.
- Calle del Ridotto
Nazwa, która jest całym programem: ta wąska calle (wąska wenecka uliczka) za San Moisè nazywa się „del Ridotto”, bo tutaj, w XVII wieku, Republika Wenecka skupiła hazard całego miasta.
- Ca' Giustinian
Niedaleko od basenu San Marco, nad Canal Grande, wznosi się jedna z ostatnich gotyckich fasad zbudowanych w Wenecji: Ca’ Giustinian.
- kościół San Moise i Ridotto
Dwa kroki od Placu św. Marka kościół San Moisè pyszni się jedną z najbardziej dyskutowanych fasad Wenecji: barokowym triumfem marmurów, posągów i cenotafów, którym John Ruskin pogardził jako „przejawem niezwykłego ateizmu”.
- Calle Larga XXII Marzo
Szeroka, prosta i podcieniowa calle (wąska wenecka uliczka) o dwa kroki od San Marco: w mieście krętych calle wygląda niemal jak pomyłka — a jest celową raną.
- Calle delle Ostreghe
Ostreghe, czyli ostrygi.
- Campo Santa Maria del Giglio i jego kościół
W głębi Calle Larga XXII Marzo (wąskiej weneckiej uliczki) otwiera się Campo di Santa Maria del Giglio — po wenecku Zobenigo, od Iubanico, którzy ufundowali je w X wieku.
- Palazzo Gritti
Naprzeciwko Santa Maria della Salute, przy wejściu na Campiello del Traghetto (mały wenecki placyk), Palazzo Pisani Gritti jest jednym z najbardziej znanych domów nad Canal Grande.
- Palazzo Venier
Na końcu Campo Santa Maria del Giglio, gdzie campo (plac) otwiera się na Canal Grande w Campiello del Traghetto, stoi pałac znany pod dwiema nazwami: Palazzo Venier, od nazwiska budowniczych, i Palazzo Venier Contarini, albo też Marin Contarini, od późniejszych właścicieli.
- Campiello del Traghetto
Ostatni odcinek Campo Santa Maria del Giglio (weneckiego placu) w stronę Canal Grande ma nazwę związaną z zawodem: Campiello del Traghetto (weneckiego placyku), bo wciąż działa tu postój gondoli i jedna z ostatnich przepraw typu traghetto (gondolą-promem) przez kanał, aż do Calle del Tragheto di San Gregorio.
- Palazzo Grimani
Na campo Santa Maria del Giglio (plac), o krok od traghetto (gondola-prom) schodzącego do Canal Grande, dom pod numerem 2473 pokazuje fasadę w stylu lombardzkim z XVI wieku: to Palazzo Grimani, dom jednej z gałęzi wielkiego rodu, który dał Wenecji dożów (wybieranych władców Republiki Weneckiej), kardynałów i patriarchów.
- Palazzo Malipiero (della Feltrina)
Za kościołem Santa Maria del Giglio otwiera się maleńki campiello (placyk), jedno z tych ukrytych schronień, które Wenecja ofiarowuje tym, którzy schodzą z utartych szlaków.
- Palazzo Corner della Ca' Grande
Na prawym brzegu Canal Grande, między Casina delle Rose a rio di San Maurizio (weneckim kanałem), Palazzo Corner della Ca’ Grande wyróżnia się spośród gotyckich domów bryłą przypominającą rzymskie pałace: ma rustykalne boniowanie na parterze, jońskie i korynckie porządki na piętrach piano nobile oraz szerokie tarasy-loggie, w których przeważają otwarte przestrzenie.
- Palazzo Zaguri
Campo San Maurizio zamyka od wschodu jeden z najpiękniejszych prywatnych gotyków Wenecji: Palazzo Zaguri, powstały jako Palazzo Pasqualini na przełomie XIV i XV wieku, z woli rodziny bogatych kupców jedwabiu przybyłych z Mediolanu.
- Campo San Maurizio
Przestronne campo (wenecki plac) o arystokratycznej ciszy, dwa kroki od Santo Stefano, a jednak poza turystycznymi szlakami: od północy zamyka je neoklasycystyczna fasada kościoła San Maurizio, dziś siedziba Muzeum Muzyki, a po bokach stoją pałace opowiadające o różnych wiekach — późnogotycki Palazzo Zaguri na wschodzie, niemal bliźniacze Palazzi Molin i Palazzo Bellavite z XVI wieku na zachodzie, którego fasadę malował Veronese i gdzie mieszkał poeta Giorgio Baffo, opisany w karcie pałacu.
- La Chiesa di San Maurizio
Campo San Maurizio zachowuje nienaruszoną arystokratyczną ciszę o kilka kroków od tłumu na Placu św. Marka.
- Palazzo Bellavite
Na Campo San Maurizio, pod numerem 2760, stoi klasycystyczny pałac, który Dionisio Bellavite, handlarz mąką i oliwą, kazał wznieść na początku XVI wieku w miejscu dawnej dzwonnicy kościoła.
- Palazzo Molin
Przy Campo San Maurizio, jednym z najbardziej przestronnych campo (weneckich placów) w dzielnicy San Marco, stoi Palazzo Molin.
- Palazzo Da Ponte
W Calle del Dose (wąskiej weneckiej uliczce), o dwa kroki od Campo San Maurizio i od rio di Santo Stefano (weneckiego kanału), wyróżnia się bogata, klasycyzująca i poprawna fasada — „non licenziosa” (niewystawna), jak mawiał Fontana — Palazzo Da Ponte, wzniesiona w drugiej połowie XVI wieku dla doży (wybieranego władcy Republiki Weneckiej) Nicolò Da Ponte (1578–1585), a przez XIX-wiecznych uczonych przypisywana nikomu innemu jak Sansovinowi.
- Czerwony Domek i pracownia Canovy
Na brzegu Canal Grande, między Galerią Akademii a Santa Maria del Giglio, od razu w oczy wpada niski, cały czerwony domek z małym ogrodem sięgającym aż do wody — absolutna rzadkość na Canal Grande.
- La Scuola degli Albanesi
Na Calle del Piovan, o krok od Campo San Maurizio, rzeźbiona fasada opowiada historię ludu zmuszonego do ucieczki.
- Plac Santo Stefano i pomnik Tommasea
Campo Santo Stefano, które na tabliczkach nazywa się Campo Francesco Morosini, to jeden z największych placów (campo) Wenecji: długi plac w kształcie L, biegnący od gotyckiego boku kościoła Santo Stefano aż do San Vidal i Mostu Akademii.
- Campo San Vitale
Campo San Vitale — które Wenecjanie nazywają częściej Campo San Vidal — to mały plac przejściowy w sestiere San Marco (dzielnicy — Wenecja ma sześć), wciśnięty między ogrom Campo Santo Stefano a przyczółek Ponte dell’Accademia.
- La Chiesa di San Vitale
Za Ponte Vitturi, gdzie w 1481 roku urodził się Hieronim Miani — żołnierz, który uwolnił tysiące sierot, zakładając zgromadzenie somasków — otwiera się żywy Campo San Vitale, nad którym góruje neopalladiańska fasada Andrei Tiralego.
- Most Akademii
Most Akademii to jeden z czterech mostów na Canal Grande i chyba najsłynniejszy punkt widokowy Wenecji: z najwyższego miejsca spojrzenie biegnie z jednej strony aż do Basenu św. Marka i do ogromnej bryły kościoła Santa Maria della Salute, z drugiej zaś do „volta de Canal”.
- Kompleks Carità i Galeria Akademii
Między Ponte dell’Accademia a brzegiem Canal Grande rozciąga się kompleks Carità: kościół, klasztor i siedziba najstarszej z sześciu Scuole Grandi w Wenecji.
- Rio Terra Antonio Foscarini
Rio Terà Antonio Foscarini to wysadzana drzewami aleja, która łączy Accademię z Zattere — ale jeszcze w XIX wieku płynęła tu woda: był to północny odcinek rio di Sant’Agnese (weneckiego kanału), prostego kanału między Canal Grande a wyspą Giudecca.
- Kościół Sant'Agnese
Nad Rio Terrà Antonio Foscarini — zasypanym kanałem zamienionym w wysadzaną drzewami aleję, niegdyś «rio terrà degli Alberetti» — stoi kościół Sant’Agnese, jeden z najstarszych w Wenecji: ufundowany może między IX a X wiekiem przez rodzinę Mellini — albo według innych przez Molinów — poświadczony od 1081 roku, odnowiony po pożarze z 1105 roku i konsekrowany w 1321 roku; Stringa na początku XVII wieku podziwiał jego 11 zdobnych ołtarzy, zanim dobrodziej Lodovico Bruzzoni upiększył go jeszcze, a jeden z plebanów przebudował przedsionek.
- Rio Terra dei Gesuati
Stąpasz po wodzie, choć jej nie widać: Rio Terà dei Gesuati (zasypany kanał, dziś ulica) to zasypany kanał — ostatni odcinek prostego rio de Sant’Agnese, które od Canal Grande biegło aż do canale della Giudecca, zasypanego w 1864 roku.
- Nabrzeże Zattere i most Ponte della Calcina
Fondamenta delle Zattere (nabrzeże) to długi i słoneczny bulwar Dorsoduro, ciągnący się przez ponad kilometr wzdłuż Canale della Giudecca, od Punta della Dogana aż po Stazione Marittima.
- Kościół dei Gesuati i Nawiedzenia
Na Zattere, naprzeciw kanału della Giudecca, stoją obok siebie dwa kościoły związane jedną historią: mały Santa Maria della Visitazione, pierwszy renesansowy kościół Wenecji, którego budowę rozpoczęto w 1494 roku, oraz okazały Santa Maria del Rosario, zwany dei Gesuati, wzniesiony w latach 1726–1736 przez Giorgia Massariego dla dominikanów, którzy zajęli miejsce rozwiązanych Poveri Gesuati.
- Lwia Paszcza do spraw Zdrowia
Bocche di leone, czyli weneckie skrzynki na tajne donosy, pojawiły się w Wenecji po 1310 roku, kiedy Republika stłumiła spisek Bajamonte Tiepola i postanowiła mieć oczy wszędzie.
- Ponte Lungo
Tam, gdzie Zattere spotykają ujście rio di San Trovaso (weneckiego kanału), Ponte Lungo łączy dwie połowy najbardziej słonecznego spaceru Wenecji.
- Kościół San Trovaso i zabytkowe squero
Na zadrzewionym i cichym campo (placu) w Dorsoduro wznosi się kościół Świętych Gerwazego i Protazego, który Wenecjanie od zawsze nazywają San Trovaso: dialektalne zniekształcenie, które zlało oba imiona w jedno.
- Ponte della Calcina
Ponte de la Calcina przerzucono nad rio de San Vio (weneckim kanałem), tam gdzie fondamenta (weneckie nabrzeże) spotyka się z Zattere, w połowie drogi między kościołami Gesuati i Incurabili.
- Dawny Ospizio degli Incurabili i śpiew sierot
Wzdłuż Zattere, naprzeciw palladiańskiego Redentore, ciągnie się długa biała fasada dawnego Ospedale degli Incurabili.
- Kościół i dawna Scuola dello Spirito Santo
Wzdłuż Zattere, z fasadą zwróconą ku Canale della Giudecca, kościół dello Spirito Santo kryje burzliwą historię: tutaj w 1483 roku powstał klasztor augustianek, słynny już w XVI wieku ze skandali udokumentowanych przez Tassiniego, i tutaj w 1506 roku odbudowano kościół, kiedy uporządkowano fondamenta (nabrzeże) wzdłuż kanału.
- Ponte dei Saloni
Na wschodnim krańcu Zattere, gdzie długi spacer wzdłuż kanału Giudecki zbliża się do Magazzini del Sale i Punta della Dogana, mały kamienny most na rio de la Fornace (weneckim kanale) zachowuje nazwę „Saloni” — stare mapy nazywały go też ponte de Cà Balà.
- Magazyny soli i Rio dei Catecumeni
Tam, gdzie Zattere się poszerzają, tuż przed Punta della Dogana, ciągnie się jedna z najpotężniejszych fasad Wenecji: Magazzini del Sale, „Saloni” — dziewięć kolosalnych składów, w których Republika Wenecka gromadziła białe złoto, sól z salin Chioggii i Cervii, która napędzała handel i konserwowanie żywności całego miasta.
- Rio Terra dei Catecumeni
Kilka kroków za basilica della Salute wytyczono to rio terrà (zasypany kanał, dziś ulica) w 1818 roku, zasypując rio dei Catecumeni (wenecki kanał), który biegł prosto od rio della Salute do rio de la Fornace, otoczony dwoma fondamente (nabrzeżami) połączonymi na końcu przez Ponte dei Catecumini — dziś o zasypaniu przypomina tablica.
- Ponte dell'Umiltà
Ostatni most Zattere przed Punta della Dogana: przerzucony nad rio della Salute (rio – wenecki kanał) między fondamenta dei Saloni a fondamenta de la Dogana (fondamenta – nabrzeże), gdzie Canale della Giudecca otwiera się na całą szerokość.
- Punta della Dogana i Dogana da Mar
Na krańcu Dorsoduro, tam gdzie Canal Grande spotyka Basen św. Marka, wysuwa się Punta della Dogana: przez wieki celna brama Wenecji, punkt, w którym każdy statek kontrolowano i obciążano cłem, zanim wpłynął w serce miasta.
- Campo della Salute
To nie jest zwykły campo (wenecki plac), lecz scenografia stworzona z myślą o widoku z wody.
- Bazylika Santa Maria della Salute
22 października 1630 roku wenecki senat złożył uroczystą obietnicę: jeśli Maryja uwolni miasto od zarazy, która w ciągu osiemnastu miesięcy zabiła niemal połowę mieszkańców, Wenecja wzniesie ku jej czci najpiękniejszy kościół, jaki kiedykolwiek zbudowano.
- Seminarium Patriarchalne i Pinakoteka Manfrediniana
Obok Santa Maria della Salute, gdzie Dorsoduro wychodzi na Canal Grande, ciągnie się biała i surowa fasada Seminarium Patriarchalnego: pałacu, który Baldassarre Longhena zbudował w latach 1669–1671 dla ojców somasków, na terenie dawnego klasztoru Trójcy.
- Kościół i opactwo San Gregorio
Na samym końcu Dorsoduro, tuż przy Punta della Dogana, zespół San Gregorio składa się z dwóch części.
- Ramo, Calle e Campiello Barbaro
Skrawek ciszy między kościołem Salute a kolekcją Guggenheima: Campiello Barbaro (wenecki placyk) otwiera się w cieniu ogrodów dwóch słynnych pałaców, Ca’ Dario i Palazzo Barbaro, a nazwę wzięło właśnie od tego drugiego, pod numerem 351. Barbarowie należeli do najstarszych i najznakomitszych rodów Wenecji: przybyli w IX wieku i według tradycji zawdzięczają nazwisko Markowi, który podczas wyprawy do Ziemi Świętej w 1121 roku wyrwał „barbarzyńcom” chorągiew świętego Marka.
- Pałace Barbaro
Tuż za Mostem Akademii, na prawym brzegu Canal Grande, ciągnie się jedna z najpiękniejszych scen Europy: kwiecisty gotyk Palazzo Cavalli-Franchetti, a potem Pałace Barbaro, dwa korpusy zamykające pięć wieków historii.
- Palazzo Dario i Campiello Barbaro
Między Palazzo Barbaro Wolkoff a rio delle Torreselle (kanałem), Ca’ Dario to najbardziej wieloaspektowy klejnot Canal Grande: renesansowa fasada usiana tondami i krążkami z polichromowych marmurów, porfirów i serpentynów — prawie osiemdziesiąt medalionów lśniących jak klejnoty — a za nią, wychodząca na cichy Campiello Barbaro, dusza wciąż gotycka, z łuków trójlistnych, loggii i kominów w kształcie odwróconych stożków.
- Calle San Cristoforo
Od Ponte San Cristoforo — kamiennego mostu z ceglanymi bande (barierkami mostu), który łączy Campiello Barbaro (campiello to placyk) z calle (wąska wenecka uliczka), przerzucony nad rio de le Toresele (wenecki kanał) — ta ulica Dorsoduro prowadzi w stronę Fondamenta Venier (fondamenta to nabrzeże) i Canal Grande.
- Palazzo Venier dei Leoni
Pośród szeregu pałaców nad Canal Grande, między Accademią a Salute, wyróżnia się jeden inny niż wszystkie: niski, biały, jednopiętrowy — Palazzo Venier dei Leoni, „palazzo nonfinito” (niedokończony pałac).
- Campo San Vio
Campo o dwóch bokach nad wodą, jedyne w swoim rodzaju: na północy Canal Grande, na zachodzie rio di San Vio (rio, wenecki kanał), które łączy je z Canale della Giudecca.
- Palazzo Barbarigo
Palazzo Barbarigo to pałac, którego z vaporetta (tramwaju wodnego) na Canal Grande nie sposób nie zauważyć: jego fasada to lśniący płaszcz szklanych mozaik, który łapie słońce i oddaje je wodzie.
- Palazzo Loredan (dziś Cini)
Na rogu Canal Grande i rio di San Vio Palazzo Loredan Cini to w rzeczywistości połączenie dwóch renesansowych budynków z drugiej połowy XVI wieku: wciąż czyta się to w numerach domów, bo oba trzony odpowiadają numerom 732 i 864, oraz w prywatnym mostku łączącym wodny portal z campo.
- Piscina del Forner
Między Campo San Vio a Campo della Carità biegnie jedna z najspokojniejszych uliczek Dorsoduro: Piscina del Forner.